# भर्खरै
Namaste Icon
Ad
Ad

सृष्टी एक दृष्टी अनेकः सन्दर्भ सामाजिक सञ्जाल

सृष्टी एक दृष्टी अनेकः सन्दर्भ सामाजिक सञ्जाल

सूचना र सञ्चारको क्षेत्रमा भएको विश्मयकारी परिवर्तनसँगै मानिसहरुको दैनिकीमा निकै परिवर्तन आएको छ । कोरोना कहर अघिदेखि नै इन्टरनेट र उपकरणको माध्यमबाट सञ्जालमा आवद्ध भई आफ्ना भावना, आवेग, संवेग, विचार, सूचना, जानकारी आदि आदन प्रदान गर्ने कार्यले सर्वब्यापकता हासिल गरेका छ । झ्न कोरोनापछि त हरेक कामको विकल्पको रुपमा सञ्जाल र एप्सहरुलाई लिईएको छ । यसै सन्दर्भमा सामाजिक सञ्जाल सम्बन्धी केहि उपलब्ध तथ्य र मानिसहरुको धारणा र प्रवृतिलाई समेटर सानो आलेख पस्कदैछु । सामाजिक सञ्जालको रुपमा पहिलो परिचित साइट सन् १९९७ मा स्थापित सिक्स डिग्रीज नामक सञ्जाल रैछ जसमा आफ्नो प्रोफाईल अपलोड गर्न र समुहका साथीहरुसंग कुराकानी गर्न सकिने रैछ ।

यसको केही वर्षपछि यस्तै सैद्धान्तिक अवधारणालाई पछाउँदै माईस्पेयस लाइकिण्ड हुदै सन् २००६ पछि फेसबुक र टवीटरको प्रवेशसँगै समाजिक सञ्जालले विश्वमा कब्जा जमाएको रहेछ । वेभसाइटमा प्रकाशित तथ्याकंलाई आधार मान्ने हो भने हाल विश्वको करिब ५५ प्रतिशत याने करिब ४.५५ अर्ब मानिसले सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्ने रैछन् । पछिल्लो प्रकाशित तथ्याकं अनुसार करिब २.७४ अर्ब मानिसहरुले फेसबुक, २.२९ अर्बले यूटुयब र २ अर्बले ह्वाटस अफ चलाउने रछन् अझ यसमा फेसबुक मेसेन्जरको पनि अलगै तथ्याकं १.२३ खर्ब रहेको देखिन्छ । यस अन्र्तगत धेरै मानिसहरु दुइ वा दुईभन्दा बढि सञ्जाल प्रयोग गर्ने त छँदैछन् । कतिलाई के भ्रम छ भने यस्तो सञ्जाल नेपाल जस्ता बेरोजगार बढि भएका देशमा मात्र बढि प्रयोग हुन्छ । तर तथ्याकंले त्यस्तो भन्दैन् । बरु बढि स्वतन्त्र मानिएका मुलुकमा बढि उपयोग भएको पाईन्छ । जनसंख्याको हिसाबले ठूला मुलक मानिएको चाइना बाहेक अन्य मुलुकहरु यस्तो सञ्जाल प्रयोगमा अगाडी नै देखिएका छन् । भारत र अमेरिका फेसबुक, टवीटरमा अग्र तीनमा नै पर्ने रैछ । नेपालको सन्दर्भमा चर्चा गर्दा कुल सञ्जाल प्रयोगकर्ताको करिब ६६ प्रतिशतले फेसबुक र करिब ३१ प्रतिशतले टवीटर चलाउने रैछन् । कन्टेन्टको हिसाबले फेसबुकमा व्यक्तिगत, आत्मगत, मनोरन्जनात्मक, कम आधिकारिक र कम टिकाउ खाले बढि मात्रामा अपलोड भएको देखिन्छ भने तुलनात्मक रुपमा टवीटरमा पेशागत, बौद्धिक र दार्शनिक प्रकृतिका प्रयोगकताृको बाहुल्यता
देखिन्छ ।


यिनै आंकडा समेतको आधारमा १३ बर्षमाथिका अधिकांश विश्ववासीहरु कुनै न कुनै रुपमा सञ्जालको प्रयोगसंग जोडिएकै देखिन्छ । प्रस्तुत सन्दर्भमा लकडाउनको अवधिमा सञ्जालमा समय विताउने क्रममा आफुसँग जोडिएका करिब चारहजार साथीहरु र सार्वजनिक गरिएका सामग्रीहरु समेतका आधारमा देखिएका केही सकारात्मक तथा नकारात्मक प्रवृतिहरु र सोप्रतिको आफ्नो निजी धारणा उल्लेख गर्दैछु ।


सकारात्मक प्रबृति एवम् असर
– सञ्जालको माध्यमबाट निकै महत्वपूर्ण सूचनाहरु निकै कम समयमा लक्षितवर्गसम्म संप्रेषण गर्न निकै सहयोग पुगेको छ ।
– यसले सामान्य उपयोगकर्ताहरुको समग्र सञ्चार लागतमा निकै कमी गरेको छ ।
– आफन्त र मित्रहरुको सफलता र शुभकार्यमा बधाइ, शुभकामना एबम् कृतज्ञता प्रकट गर्न तथा मृत्यु वा पिडामा शोक र सान्त्वना दिने राम्रो माध्यम बनेको छ । जसले मानिसहरु वीच सुमधर सम्बन्ध कायम गर्न सहयोग नै पुगेको देखिन्छ ।
– सामाजिक कार्यक्रम र सोख अनुसारका व्यक्तिगत फोटो भिडियोहरु सार्वजनिक गर्ने प्रवृतिले मानिसलाई खुशी हुन र बाँडन मद्दत पुगेको छ ।
– आफ्नो प्रतिभा र सृजना प्रदर्शनका लागि राम्रो प्लेटफर्म बनेको छ । धेरे प्रतिभावान व्यक्तिहरुको उदय र प्रर्वद्धनमा सहयोगी बनेको छ ।
– सहज विज्ञापनको माध्यम बनेको छ ।
– एक्लोपन र दिग्दारीमा रहनु पर्ने अवस्था मानिसहरुको लागि समय काटन र खुशी रहन सुलभ र सजिलो माध्यम बनेको छ ।
– लेखेर, बोलेर रेकर्ड गरेर जसरी पनि सन्देश प्रवाह गर्न सकिने भएकोले समय अन्तर र कार्य समयको बोझलाई व्यवस्थापन गरेर प्रयोग गर्न सकिने विशेषता रहेकोले व्यस्त र पेशागत मानिसहरुलाई पनि बढी उपयोगी देखिएको ।
नकारात्मक प्रबृति
– अनावश्यक प्रतिस्पर्धा, रीस, राग, प्रतिशोध, गाली गलौज लगायतका कार्यहरुमा समेत सञ्जाल प्रयोग गर्ने प्रवृति बढदो छ ।
– आफ्नो विचार र आफुले मानेको जाती, धर्म, दर्शन, राजनीति, नेतालाई मात्र प्रधान मान्ने र अरुको अस्तित्वलाई स्वीकार नगर्ने र यसको विरोधमा जुनसुकै हदसम्म नी गिर्न चाहाने प्रवृति फैलदो छ ।
– कुनै अन्य प्रसंगमा खिचिएका फोटो, भिडियो लगायतका सामाग्रीलाई असान्दर्भिक रुपमा अउलोड गर्ने र भाइरल बनाउने मात्र हैन प्रविधिको दुरुपयोग गरी विभिन्न तरिकाले प्रशोधन गरी चरित्रहत्या गर्ने क्रम बढदो छ । साथै यस्ता सामाग्रीको आधारमा अस्थिरता सृजना गर्ने र सामाजिक सद्भाव र शान्तिमा समेत खलल पुर्याउने प्रवृति समेत बढदो छ ।
– नक्कली आईडि मार्फत अप्रासांगिक वा गलत विषयहरुलाई प्रवद्र्धन गर्ने, विभिन्न यौन दवाब वा प्रभावका पोष्ट गर्ने वा संवाद गर्ने (सेक्सुयल हरयासमेन्ट) गर्ने लगायतको परिपाटी बढदै छ
– अरुले लेखेका पोष्टमा जताभावी कमेन्ट गर्ने, अश्लिलताको हदसम्म उत्रने र अझ अस्थिर राजनैतिक वातावरणमा छिनछिनमा समर्थन छिनछिनमा विरोध गर्ने परिपाटी बढदो छ ।
– सत्तामा रहेका र कानूनी रुपमा अनुगमन गर्ने अधिकार प्राप्त गरेका निकायहरु पनि आफ्नो गुणगान गाउने समुह र झुण्डलाई प्रोत्साहन गर्ने प्रबृति बढदो छ । यस्तो गलत कार्यको अनुगमन र कारवाही गरी सार्वजनिक गर्ने काम निकै फितलो देखिएको छ ।
– मूल जिम्मेवारीभन्दा बढि सामाजिक सञ्जालमा रुमल्लिने प्रबृति पनि बढदो देखिएको छ ।


सोच परिवर्तनको खाँचो
संसारमा भएका हरेक परिवर्तनको कारक मानिस नै हो । यसका सकारात्मक र नकारात्मक असरको भागिदार पनि आफु स्वयम नै हो । अबको युगमा सामाजिक सञ्जालको उपयोग विना मानिस रहन कठिन छ । अतः यसका नकारात्मक असरबाट कोही भाग्न खोजेर पनि सुख छैन । किनकी बाँच्नलाई अर्कै संसार निर्माण गर्नु पर्छ । यसका सकारात्मक पक्षको लाभ लिन कोही चुक्न हुन्न । यसका लागि सवै प्रयोग कर्ताका यसको सहि उपयोगको बारेमा सचेत हुन आवश्यक छ । सञ्जाल पनि परिवार जस्तै हो । जसरी परिवारका सदस्यहरुलाई सम्मान र माया गरिन्छ, अरुको विचार र भूमिकालाई स्वीकार गरिन्छ त्यसरी नै सञ्जालमा भएका साथीहरुको विचार र कामको सम्मान गर्नु पर्दछ । आफ्ना विचार र भावना राख्दा शिष्ट र मर्यादित भाषा प्रयोग गर्नु पर्दछ । अरुले व्यक्त गरेको कुरा चित्त बुझेन वा कुनै कारणले त्यस्ता विषयले पिडा हुन्छ भने त्यस्ता समुहबाट आफुलाई अलग गर्ने वा सहभागी नहुने अप्सन प्रविधीले दिएको छ ।

त्यो उपयोग गर्नु पर्दछ । अरुको वालमा गएर आफ्ना व्यक्तिगत विचार, लान्छाना, आक्रोश व्यक्त गर्नु अरुको घरभित्र पसेर उसलाइ अपमानित गर्नु जस्तो नै हो । मानिसको विचार, आस्था, जीवन दर्शन पृथक हुनु स्वभाविक हो । अझ त्यही भएर नै मानिस अन्य प्राणीभन्दा फरक भएको हो भन्ने तथ्य विर्सन हुदैन । अतः आफुले अनुशरण गरे बाहेक अरुलाई निषेध गर्ने मानसिकताले सञ्जालको सदस्य हुनु गलत हुन सक्छ । जसरी सडक, घरआँगन, आफुले प्रयोग गरेको मैदान, बगैंचा सफा गर्नु हाम्रो कर्तब्य त्यसरी नै सञ्जाललाई सफा राख्न पनि आफुले फोहर नगर्ने प्रतिद्धताका साथै बेला बेला सबै मिलेर फोहर मिल्काउनृ काम पनि गुर्न आवश्यक हुन्छ । अन्तमा, सञ्जाल उपयोग गर्दा हरेक दिन देश विदेश घटना परिघटना, आफु र आफन्तका भलोकुसारी र असल सोचहरु सुनेर लाभ लिने बातावरण बनाउन सबै लाग्ने सके सार्थक हुने देखिन्छ ।

Ad

सम्बन्धित समाचारहरु

मानव विकास सभ्यतामा अगाडि खुसीकाे कमी

मानव विकास सभ्यतामा अगाडि खुसीकाे कमी

मुसो जस्तो प्रजातिबाट शुरूवात भएर आज करिब ८७ लाख प्रजातिलाई नेतृत्व गर्दै पृथ्वी र अन्तरीक्षमा पनि आफ्नो उपस्थिति देखाएको छ । २लाख ४०बर्ष अगाडि अस्तित्वमा देखापरे मानव आज यसरी सारा पृथ्वी माथि शासन गरेको छ । बौद्धिकता, आविष्कार र स्वयम शारीरिक सुन्दरतामा पनि आमूल परिवर्तन देखिएको छ तर प्रारम्भिक चरण भन्दा मान्छे झन् खुशी गुमेका छन् ।

आउनुहोस ! भत्केको घर पोतौं, बाँझिएको जमिन जोतौं

आउनुहोस ! भत्केको घर पोतौं, बाँझिएको जमिन जोतौं

निरु आचार्य 'नवरश्मी' पछिल्लो समय विश्वब्यापी रुपमा कोरोना भाइरसले सन्त्रास छाइरहेको बेला यसको प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष प्रभाव नेपालमा पनि परिरहेको छ । यसै सन्दर्भमा सहरी क्षेत्रबाट गाउँ फर्क अभियान सुरु भएको छ । स्कुल कलेजहरु लामो समयका लागी बन्द हुनु, खाद्यान्न अभावको संकेत देखिनु,आर्थिक मन्दिको अवस्था सिर्जना हुनुले मानिसलाइ गाउँ फर्क अभियान सिर्जना गरेको छ । कोरोना भाइरसको प्रभाब देखिनु आफैमा खराब भएपनी दु:खद र अप्ठ्यारो अवस्थामा आफ्नो मातृभुमी सम्झेर फर्किनु केहि हदसम्म सकारात्मक लिन सकिन्छ ।

Ad

प्रतिक्रिया दिनुहोस

Ad