Namaste Icon
Ad

शैक्षिक प्रक्रियामा लैङ्गिकताको अवधारण

शैक्षिक प्रक्रियामा लैङ्गिकताको अवधारण
सपना मोक्तान

सपना मोक्तान । जैविक रुपमा महिला र पुरुषमा भएको शारिरीक भिन्नतालाई लिङ्ग भनिन्छ । लिङ्गकै आधारमा महिला र पुरुष प्रति घरपरिवारका सदस्य तथा समाजले गर्ने व्यवहारलाई लैङ्गिक भनिन्छ । अर्थात स्त्रीत्व र नारीत्व बीचको व्यवहारिक अन्तर लैङ्गिकता हो । लैङ्गिकतालाई हाम्रो परिवार, समाज तथा संस्कृतिद्धारा सिर्जना हुने महिला तथा पुरुषको भुमिका एवम् जिम्मेवारीका रुपमा अर्थ लगाउन सकिन्छ । लैङ्गिकता भित्र महिला र पुरुषको विशेषता, प्रवृति, अभिवृति तथा व्यवहारजन्य पक्षहरु पर्दछ । मानव विकासको सुरुवातको चरणतिर र आजको युगसम्म आइपुग्दा महिला र पुरुषबीच गरिने व्यवहारहरुमा सुधार हुदै आइरहेको देखिन्छ । समाजमा महिला र पुरुषको भुमिका फरक फरक हुन्छ जसलाई सामाजिक साँस्कृतिक कुराले निर्देशित गर्दछ ।

सामाजिक विविधताका विभिन्न पद्धतिहरु जस्तै शारिरीक, मानसिक, उमेर, राजनितिक, जातीय वर्ग तथा विविध परिवेशहरुले लैङ्गिक भुमिकालाई परिवर्तन गर्दछन् । त्यसैले लैङ्गिकताको अवधारवणा व्यापक र परिवर्तनशील छ । मानव विकासक्रमको चरण देखि आजको युगसम्म आइपुग्दा महिला र पुरुषबीच गरिने व्यवहारमा व्यापक परिवर्तन आएको पाउन सकिन्छ । परम्परागत समाज पितृसतात्मक प्रवित्तिको थियो तर यी दृश्टिकोणमा भने शिक्षाले केहि हत सम्म परिवर्तन ल्याउन सफल भएका छन् । लैङ्गिकतालाई प्रभावकारी बनाउनका निमित्त देशको संविधान,निति नियम, आरक्षण इत्यादीले महत्वपुर्ण भुमिका निर्वाह गरिएका छन् । यही प्रयासहरुले गर्दा नै समग्र देशकै शैक्षिक प्रणालीमा व्यापक परिवर्तन ल्याउन सफल भएका छन् । मनिसको ज्ञान तथा चेतनामा महिला र पुरुष बराबरी हुन् तर जैविक रुपमा भने महिला र पुरुषको व्यवहार भने एक हुन सकिदैन । किन कि उनीहरुको क्षमता, दक्षता,
योग्यता, अनुभव, फरक फरक हुन्छन् ।

कुनै पनि देशको सम्मुनत विकासको निमित्त शिक्षाको भुमिका महत्वपुर्ण हुन्छ । आजसम्मका विकसित राष्ट्रहरुकै विश्लेषण गरि हेर्ने हो भने उक्त राष्ट्रको साक्षरता दर शत प्रतिशत नै भएको देखिन्छ । त्यसकारण शिक्षालाई विकासको पहिलो मेरुदण्डको रुपमा लिन अपरिहार्य छ । शिक्षालाई प्रत्ययक्ष एवम् अप्रत्यक्ष रुपमा लिन र ग्रहण गर्न सकिन्छ । परापुर्वकालमा शिक्षालाई गुरुको आश्रमा गई लिने गरिन्थयो तर आजको एकाशौ शताब्तीमा आइपुग्दा शिक्षा एक व्यवस्थित आयमको रुपमा स्थापित भएको छ । मनिसहरुको शिक्षा ग्रहणका विविध तरिकारु छन् । औपचारिक, अनौपचारिक र अनियमित यी तीन तरिकाबाट शिक्षालाई ग्रहण गर्ने गर्दछ । यी तरिकाहरुबाट मात्र शिक्षा प्रदान गर्दा सबैको पहुँचमा पर्न नसकेका हुनाले खुल्ला तथा दुर शिक्षा मार्फत पनि शिक्षा प्रदान गर्दै आइरहेका छन् । लैङ्गिकताको दृष्टिकोणबाट शिक्षालाई हेर्ने हो भने, लैङ्गिक शिक्षामा समान्ता भन्नाले महिला र पुरुषमा दिइने शिक्षा बराबरी हुन्छ भन्ने जनाउँदछ र लैङ्गिक समतामा शिक्षा भनेको महिला र पुरुषबीच निष्पक्षताका आधारमा दिइने शिक्षालाई जनउँदछ । अर्थात महिला र पुरुष भएको आधारमा दिइने शिक्षालाई लैङ्गिकता शिक्षा भनिन्छ । परम्परागत रुपमा दिइने शिक्षा छोराछोरीमा विभेधात्मका रुपमा दिने चलन थियो ।

जतिबेला छोरालाईमात्र पढाउनुपर्छ, छोरीलाई पढाए बिग्रिन्छ भन्ने गलत अवधारणा रहेको थियो । यी प्रचलनले गर्दा नै आज सम्म महिलाले कतिपय समाजमा शिक्षा लिनबाट वञ्चित अवस्थामा नै रहेका छन् । विभिन्न समयमा भएको शिक्षा सम्बन्धी प्रयासहरुले गर्दा आजको समयसम्म आइपुग्दा महिलाहरुले पुरुष सम्मान पढ्न र लड्न सक्ने भएका छन् । नेपालको संविधानले पनि महिला र पुरुषलाई समान स्तरमा पु¥याउनको निम्ति महिलाको लागि छुटै आरक्षणको व्यवस्था गरिएका छन् । जस्ले गर्दा महिलाहरुले पनि पुरुष सम्मान सहभागी हुन पाएका छन् । जुनसुकै क्षेत्रमा महिलाहरुको ३३ प्रतिशत आरक्षण कोटाले पुरुष सम्मान पुग्न पाउने अवसर लिन पाएका छन् । जसलाई शिक्षाको दृश्टिकोण अनुसार महिला र पुरुष बीच सकरात्मक विभेद कायम गरि महिला पुरुष दुबैको सक्षमताको विकास गर्न मदत पु¥याएका छन् । देशको आधाभन्दा बढी हिस्सा ओगटेको महिलाहरुलाई शिक्षाको मुल धारमा सबैको पहँँुच पु¥याउनको निमित्त लङ्गिक शिक्षाले महत्वपुर्ण भुमिका खेल्दछ । शिक्षा विकासको मेरुदण्ड हो । लैङ्गिक शिक्षाले आफ्नो दर्शन तथा आदर्शलाई स्थापित गर्दछ । शिक्षाले मानवीय चेतनको विस्तार गरि आफ्नो स्थपना गर्न सहयोग गर्दछ । जस्ले गर्दा घर, समाज र सिङ्गो राष्ट्र प्रति सकरात्मक भावनाको विकास गर्नमा मदत गर्दछ । म्हिला र पुरुषको सम्मान विकास भएको अवस्थामा लैङ्गिक सशक्तिकरणको सिर्जना गर्न सकिन्छ ।

महिला तथा पुरुष दुबैलाई आ आफ्नो क्षेत्रबाट माथि उठ्नको लागि गरिने मदत वा पहललाई नै लैङ्गिक सशक्तिकरण भनिन्छ । लैङ्गिक सशक्ति करणले व्यक्ति आफैलाई विभिन्न व्यक्तिगत तथा कार्यगत क्षेत्रसमा अस्तित्व ल्याउने, अगाडी बडाउने र आफ्नो प्रभावलाई व्यापक बनाउने काम गर्दछ । लैङ्गिक दृष्टिाकोणका आधारमा विश्लेषण गर्नुपर्दा लैङ्गिक विभेद पनि उतिकै हुने गरेको देखिन्छ । लैङ्गिक विभेद भन्नाले लिङ्गका आधारमा हुने विभिन्न शारिरीक, मानसिक, सामाजि, साँस्कृतिक, आर्थिक एवम् यौनिक रुपमा हुने विभेदहरुलाई जनाउँछ । यस्ता विभेद विभिन्न जाति, वर्ग,धर्म लिङ्ग एवम् सम्प्रादयमा हुने गर्दछ । ग्लोबल लैङ्गिक ग्याप सुचकांक २०१६ अनुसार नेपाल लैङ्गिक समानतमा १४४ राष्ट्र मध्य ०.६६१ अंक सहित ११० नम्बरमा परेको थियो । लैङ्गिक विभेद भित्र महिला र पुरुष दुबै पर्दछ तर पुरुषको तुलनामा महिला बढी हिसांमा परेका हुदा महिलालाई प्रथमिकतामा राखेर व्याख्या गरिने गर्दछ । विश्वमा १४÷४४ वर्ष उमेर समुहका महिलाहरु बढी अन्य घटनामा भन्दा यौन जन्य हिसांको सिकार भएको अध्ययनले देखाएको छ । जस्तै लैङ्गिक विभेद भनेको कुनै एक जना महिलाले कुनै विद्यालयमा प्रधानाध्यापकको पदमा रहेर कार्य गर्नलाई त्यो खालको अवसर दिन खोजिदैन । यदि उक्त पद पाइहालेछ भने पनि उचित आदार सम्मान पाउन सकिदैन । छोरा र छोरिकै तुलना गरि हेर्ने हो भने छोरालाई निजि स्कुल र छोरिलाई सरकारी स्कुलमा पढाउने प्रचलन व्याप्त देखिन्छ । विद्यालयमा एउटी छोरि नारि भएकै कारण यौनजन्य हिसांबाट अछुतो रहन सकिदैन । विभिन्न अध्ययन अनुसन्धानहरुले पनि महिला सक्षरता पुरुषको तुलनामा कम रहेको देखाएको छ । नेपालको जनगणना वर्ष २०६८ अनुुसार यहाँका कुल ६५।९ प्रतिशत जनसङ्ख्या साक्षरता रहेका पाईन्छ । जस मध्य ७५।१३ प्रतिशत पुरुष साक्षरता र ५७।३८ प्रतिशत महिला साक्षरता रहेको पाइन्छ ।

अतः लैङ्गिकता भनेको समाजले महिला र पुरुष भएको आधारमा गरिने व्यवहारलाई जनाउँदछ । शिक्षा र लैङ्गिकता दुई फरक पाटो हुन तर यी बीचमा घनिष्ट सम्बन्ध रहेको हुन्छ । शिक्षाले लैङ्गिकतालाई व्यवहारिक जीवनमा स्थाइत्व ल्याउनको लागि सहयोग गर्दछ । वास्तवमा शिक्षा भनेको मानिसको आचरणमा आउने परिवर्तन हो, जस्ले मानवीय व्यवहारमा सकरात्मक परिवर्तन गर्न सहयोग पु¥याउछ । महिला र पुरुष बराबरीको हैसियतमा प¥याउनको लागि गरिने सकरात्मक विभेद लैङ्गिक समता हो । अर्थात महिला र पुरुषबीच गरिने निष्पक्ष व्यवहारलाई लैङ्गिक समता भनिन्छ । लैङ्गिक समताले व्यक्तिको विशिष्ट ज्ञान, सीप तथा दक्षताद्धारा कार्यसम्पादन गर्न सक्ने सामथ्र्यलाई जनाउने गर्दछ । यसरी लैङ्गिक समानतलाई कायम राख्नको निम्ति विभिन्न खाले लैङ्गिक विभेदको अन्त गर्नु पर्दछ । यसका लागि विभिन्न प्रकारका कार्यक्र गोष्ठि एवम् तालिमहरु मार्फत चेतनाको अभिवृति गनुर्दछ । दिगो परिवर्तनका निम्ति लैङ्गिक शिक्षा आजको आवश्यकता हो । साथै शिक्षामा समता र समनता कायम भएको अवस्थामा पछाडि परेको हरेक वर्ग समुदाय वा लिङ्गका व्यक्तिलाई सक्षम बनाउन शसक्तिकरण गर्न सक्षम बनाउँदछ । लैङ्गिक समनता र समताको माध्यमबाट अवसर र पहुँचको विस्तार गर्न सकिन्छ । त्यसकारण लैङ्गिकता र शिक्षाको महत्वपुर्ण भुमिका रहेको हुन्छ ।
सन्दर्भ सामाग्री
भट्टराई प्रा. होमनाथ ९२०७८० शिक्षाको आधारहरु । जुपिटर प्रिन्टङ एण्ड पब्लिसिङ् हाउस प्रालि बागबजार, काठमाडौं

Advance population education (MED FIRST SEMESTER)

 

सम्बन्धित समाचारहरु

गठबन्धनको हुकुमी चुनावी तालमेल : निरास छन् तलका कार्यकर्ता

रामबहादुर जिसी । स्थानीय निर्वाचनको समय नजिकिदै छ, दलहरु उमेदवार छनोटमा व्यस्त छन् । उमेदवारका आकांक्षीहरु आफ्नो पक्षमा निर्णय गराउन अन्तिम दवाव सिर्जना गर्दैछन् । यस पटकको निर्वाचन अलि फरक छ । हिजो स्वतस्फूर्त चुनावी तालमेल हुन्थ्यो, स्थानीय आवश्यकताका आधारमा दलहरु सहकार्य गर्दथे । आज त्यो अवस्था छैन । परमादेशबाट बनेको सरकार समर्थित दलहरु हुकुमी गठबन्धनको पक्षमा छन् र त्यही खालको निर्देशन दिइरहेका छन् । हुकुमी चुनावी तालमेलका कारण गठबन्धनमा रहेका दलका कार्यकर्ताहरुमा नैरास्यता छ । यस्तो पनि हुन्छ ? भन्दै उनीहरु भित्र भित्र मुर्मिरिएका छन्, हेरौला चुनावको दिन भन्दै कति तटस्थ बस्ने तयारी गर्दैछन् भने कति त पार्टी छोडेर निष्क्रिय हुने, अर्को पार्टीमा लागिरहेका छन् । जनताको चाहना, कार्यकर्ताको भावना भन्दा पनि मुख्य तीन ठुला नेताको जुंगा जोगाउनका लागि गठबन्धनले हुकुमी चुनावी तालमेललाई अनिवार्य ठानेको छ ।

समय परिवर्तनसँगै ढोकामा पनि नविनता : नेपालमै उत्पादित ढोका प्रयोग गरौं

एउटा सिंगो घर मात्र होइन घर । समग्र सामग्रीको संयोजन हो, घर । त्यसमा विविध निर्माण सामग्री, इन्टेरियर र आउटडोर डिजाइन, शैली आदि मुख्य पर्छ । त्यसभित्र पनि समयको माग र प्रविधिको विकाससँगै नवीन सामग्रीको प्रयोग स्वाभाविकै हो । यिनै प्रविधिको विकासले ढोकामा नवीनता थप्दै गएको देख्न सकिन्छ । हाल नेपाली बजार धेरै खालका रेडिमेड ढोकाहरु पाइन्छन । जसमा सवैभन्दा धेरै नेपालबाहिर बाट आयात हुदैं आएका छन् । मुलुकको कूल भू–भागको झण्डै ४५ प्रतिशत वन क्षेत्रले ओगटेको नेपालले वार्षिक अर्वौंको काठ तथा काठजन्य सामग्री आयात हुने गरेका छन् ।

प्रतिक्रिया दिनुहोस